Το οξυγόνο αποτελεί περίπου το 21% της ατμόσφαιρας της Γης και είναι απαραίτητο για την επιβίωση των περισσότερων μορφών ζωής. Η παρουσία του θεωρείται τόσο αυτονόητη, ώστε ελάχιστοι αναρωτιούνται τι θα συνέβαινε αν ο πλανήτης σταματούσε, έστω και για εξήντα δευτερόλεπτα, να παράγει νέο οξυγόνο. Αν και το σενάριο ακούγεται καταστροφικό, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και αποκαλύπτει πόσο πολύπλοκο είναι το φυσικό σύστημα που στηρίζει τη ζωή.
Αρχικά, αξίζει να γίνει μια σημαντική διευκρίνιση. Αν η παραγωγή οξυγόνου από τη φωτοσύνθεση σταματούσε για ένα μόνο λεπτό, οι άνθρωποι δεν θα αντιλαμβάνονταν άμεσα κάποια αλλαγή. Ο λόγος είναι ότι η ατμόσφαιρα περιέχει τεράστια αποθέματα οξυγόνου, τα οποία δεν εξαντλούνται σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα. Τα φυτά, τα φύκια και το φυτοπλαγκτόν παράγουν συνεχώς νέο οξυγόνο, όμως η διαδικασία αυτή λειτουργεί κυρίως για να αναπληρώνει την ποσότητα που καταναλώνεται καθημερινά από ζωντανούς οργανισμούς και χημικές διεργασίες.
Το ενδιαφέρον, όμως, βρίσκεται στις μακροπρόθεσμες συνέπειες ενός τέτοιου φαινομένου, αν το ένα λεπτό αποτελούσε ένδειξη μιας βαθύτερης διαταραχής. Η φωτοσύνθεση δεν προσφέρει μόνο οξυγόνο· αποτελεί τη βάση σχεδόν όλων των τροφικών αλυσίδων του πλανήτη. Αν η διαδικασία αυτή άρχιζε να παρουσιάζει συχνές διακοπές ή να μειώνεται σημαντικά, τα οικοσυστήματα θα αντιμετώπιζαν σοβαρές δυσκολίες.
Οι πρώτες επιπτώσεις θα εμφανίζονταν στους ωκεανούς. Το φυτοπλαγκτόν, που παράγει μεγάλο μέρος του οξυγόνου της Γης, αποτελεί ταυτόχρονα τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας. Μια παρατεταμένη μείωση της δραστηριότητάς του θα επηρέαζε ψάρια, θαλάσσια θηλαστικά και τελικά την ανθρώπινη αλιεία, με συνέπειες στην παγκόσμια διατροφική ασφάλεια.
Στην ξηρά, τα δάση και οι καλλιέργειες θα αντιμετώπιζαν επίσης σοβαρά προβλήματα. Η φωτοσύνθεση είναι η διαδικασία μέσω της οποίας τα φυτά παράγουν την απαραίτητη ενέργεια για την ανάπτυξή τους. Χωρίς αυτήν, η γεωργική παραγωγή θα μειωνόταν δραστικά, οδηγώντας σε αλυσιδωτές επιπτώσεις στις αγορές τροφίμων και στις οικονομίες πολλών χωρών.
Το υποθετικό αυτό σενάριο αναδεικνύει και μια λιγότερο γνωστή πραγματικότητα: η ατμόσφαιρα της Γης λειτουργεί σαν ένα τεράστιο «απόθεμα» οξυγόνου. Η ζωή δεν εξαρτάται μόνο από το οξυγόνο που παράγεται σήμερα, αλλά και από τη σταθερή ισορροπία που έχει διαμορφωθεί επί εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια. Ακόμη και μικρές μεταβολές σε αυτή την ισορροπία μπορούν, αν διαρκέσουν αρκετά, να αλλάξουν ριζικά τις συνθήκες στον πλανήτη.
Ένα απλό λεπτό χωρίς παραγωγή οξυγόνου δεν θα προκαλούσε πανικό ούτε θα οδηγούσε σε μαζική καταστροφή. Θα αποτελούσε, όμως, μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η βιωσιμότητα της ζωής στη Γη βασίζεται σε φυσικές διεργασίες που λειτουργούν αδιάκοπα εδώ και αμέτρητες γενιές. Και ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο: ότι ολόκληρος ο πολιτισμός μας στηρίζεται σε μηχανισμούς τόσο αθόρυβους, ώστε συνήθως θυμόμαστε την αξία τους μόνο όταν φανταζόμαστε την απουσία τους.
